Author :
Abstract
XV ve XVI. yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin klâsik dönemindeki taşra idaresi genellikle timar idaresi özne kabul edilerek anlaşılmaya çalışılır. Devletin en önemli faaliyet alanı olan tarımsal faaliyetler köylü emeği, timar çiftliği ve timarlı sipahi tarafından hâsıl edildiği için bu son derece anlaşılır bir durumdur. Ancak Osmanlı sancaklarında en az timar kadar önemli bir başka kavram daha vardır. O da gelirleri timarlar gibi kaynağında bırakılmayıp doğrudan merkez hazineye gönderilen mukataalardır. Mukataaların başında belgelerde emin ve amil olarak geçen görevliler bulunmaktadır. Bu kişilerin kim oldukları, mensubiyetleri, bu göreve getirilmeleri için hangi vasıflara sahip olmaları gerektiği gibi sorulara yanıt arayan bilimsel yayınlar bir yana, sadece mukataa kavramı ile ilgili son yıllarda pek çok çalışmanın yapılması sevindirici gelişmelerdir. Yapmış olduğumuz bu çalışma daha önceki mukataa kavramı ile ilgili olarak yapılmış çalışmalara küçük de olsa bir katkı yapmayı hedeflemektedir. Rumeli coğrafyasından sonra Osmanlı Devleti’nin en verimli coğrafyalarından birisi olan Aydın ve çevre sancaklarındaki mukataalar ve yönetimleri ile ilgili bazı bilgiler çalışmamızın ana konusunu oluşturmaktadır. Ayrıca çalışmanın ele alındığı dönem Osmanlı merkezi idari yapısında büyük değişimlerin, dönüşümlerin görüldüğü bir dönemi kapsamaktadır. Taşra yönetiminde daha önce görülmeyen bazı aktörler bu dönemde yavaş yavaş etkili olmaya başlamışlar bunu da özellikle Osmanlı mukataa idarelerini ele geçirerek gerçekleştirmişlerdir. XVII. yüzyıldaki bu değişiklikler daha sonraki ayânlar çağı olarak adlandırılacak olan XVIII. yüzyıl Osmanlı taşra yönetimini de etkileyecektir.
Keywords
Abstract
In studies on the Ottoman Empire’s provincial administration during the classical period of the fifteenth and sixteenth centuries, scholars generally focus on the timar system as the central framework of analysis. This is understandable, since agricultural production, the state’s most crucial economic activity, was generated through peasant labor, timar holdings, and the timar-holding sipahi. However, alongside the timar system, there existed another fiscal institution in the Ottoman sancaks that was at least as important: mukataa revenues, which, unlike timar incomes that remained at their source, were sent directly to the central treasury. The officials responsible for these mukataa revenues, referred to as emin and âmil in archival documents, played a key role. Although several scholarly works have sought to address questions such as who these individuals were, their backgrounds, and the qualifications necessary for their appointment, it is noteworthy that in recent years a considerable body of research has focused specifically on the concept of mukataa itself. This study aims to offer a modest contribution to the existing literature on the mukataa system. The main subject of the research consists of an examination of the mukataas and their administration in Aydın and the surrounding sancaks, which together constituted one of the most productive regions of the Ottoman Empire after Rumelia. Additionally, the period examined in this study corresponds to a time in which significant transformations and structural changes occurred in the Ottoman central administrative system. Certain previously unseen actors in provincial administration gradually began to gain influence during this period, particularly by seizing control of Ottoman mukataa administrations. These changes in the seventeenth century would also influence Ottoman provincial administration in the eighteenth century, which would later be called the Age of Notables.
