Çukurova Araştırmaları Dergisi , Yıl 2025 Sayı 25

5. SINIF TÜRKÇE DERS KİTABINDAKİ METİNLERİN SÖZ VARLIĞI AÇISINDAN İNCELENMESİ1

Uğur ÖZBİLENÖmer YİĞİT — 2026-07-16

Söz varlığı, dildeki kelime ve ifadelerin tümünü içeren bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim söz varlığı Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğü’nde “bir dildeki sözlerin bütünü; söz hazinesi, söz dağarcığı, sözcük hazinesi, kelime hazinesi, kelime kadrosu ve vakobüler” olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımdan yola çıkarak bir dilin zenginliğini ve gücünü gösteren en önemli unsurlardan biri söz varlığıdır denilebilir. Dilin devamının sağlanması ise söz varlığının gelecek nesillere aktarılmasına bağlıdır. Söz varlığının genç nesillere aktarılmasının farklı yolları bulunmaktadır. Bu yollardan biri de öğrencilerin erken yaşta tanıştıkları ders kitaplarında bu unsurların bulunduğu metinler koymaktır. Buradan hareketle bu çalışmanın amacı, Maarif Modeli kapsamında yeni yayımlanan ve ilk defa 2024-2025 Eğitim Öğretim Yılı’nda 5. sınıf seviyesinde kullanılmaya başlanan Türkçe ders kitabında yer alan 24 okuma metnindeki söz varlığı unsurlarını incelemektir. Söz varlığı unsuru olarak atasözleri, deyimler, ikilemeler, terimler, kalıp sözler, yansıma sözcükler, yabancı sözcükler, argo sözler, kalıplaşmış sözcükler ve doldurma sözler biçiminde bir tasnif kullanılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi metodu kullanılmış, verilerin analizinde içerik analizi tekniğine başvurulmuştur. İnceleme sonucunda okuma metinlerinde en fazla terim anlamlı sözcüklere ve deyimlere rastlandığı tespit edilmiştir. Bu durum neticesinde, söz varlığının aktarımında ders kitaplarının rolü yadsınamaz. Ancak, verimli bir dil eğitimi için metinlerdeki söz varlığı çeşitliliğinin artırılması, kültürel mirasın korunması ve öğrencilerin iletişim becerilerinin geliştirilmesi açısından kritik öneme sahiptir.

TÜRKİYE’DE YAZMA YAKLAŞIMLARIYLA İLGİLİ HAZIRLANMIŞ TEZLERİN EĞİLİMLERİ (2014-2024)

Göknur GÜNAY — 2026-07-16

Bu çalışmanın konusu Türkçe Eğitimi alanında yazma yaklaşımlarını konu edinen tezlerin eğilimlerinin belirlenmesidir. Yazma alanında özellikle nicel çalışmaların taranarak analiz edildiği pek çok çalışma görülür. Bu bağlamda nitel çalışmaların sunduğu derinlemesine anlamların tez çalışmalarına nasıl yansıdığının anlaşılması için bir inceleme yapılması gerekli görülmüştür. Çalışma için Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezinde 2014-2024 arası hazırlanmış yazma yaklaşımlarına ilişkin tezler taranmıştır. Taramanın sınırları çalışma alanı olarak Türkçe Eğitimi (ana dili eğitimi), çalışma grubu ortaokul öğrencileri, Türkçe öğretmeni adayları olarak lisans öğrencileri ve Türkçe öğretmenleri olan çalışmalar; inceleme materyali olarak ise araştırmacı günlüğü, öğrencilerin sunduğu yazılar ve ortaokul Türkçe ders kitapları olarak belirlenmiştir. Tarama yapılırken başlıkta yaklaşımları özetleyen söz öbekleri kullanılmıştır. Toplamda nitel ve karma olarak ulaşılan yetmiş sekiz tezden, kriterlere uygun on sekiz tez çalışmaya dâhil edilmiştir. Bu tezlerden çoğunluğunu doktora tezleri oluşturmaktadır. Çalışma grubu olarak ortaokul öğrencilerinin tercih edildiği, amaç olarak eğitimin etkisinin ortaya konduğu, konu olarak tür odaklı yazmanın öne çıktığı, desen olarak karma desenlerden iç içe gömülü desenin, teknik olarak görüşmenin, veri analizi olarak içerik analizinin tercih edildiği saptanmıştır. Özet niteliğinde çalışmaların sonuçlara da yer verilmiştir. Genel anlamda yazma yaklaşımlarını içeren tez çalışmalarının eğilimleri belirlenmiş; yaklaşıma göre düzenlenmiş eğitimlerin verilerine göre ekseriyetle lehte sonuçlar elde edildiği görülmüş; düzenlenen bu eğitimlerin özellikle stratejik ya da tür odaklı yazma ile ilgili olumlu duyuşsal kazanımlar (tutum vb.) edinilmesine katkısı olduğu görülmüştür. Akademik yazma, tartışmacı yazma gibi aşamaları olan ve sürecin öne çıktığı konularla ilgili değişkenlere göre farklı sonuçlar elde edildiği; bu bağlamda metin türü, tipi, söylem çerçevesi, strateji gibi bazı kavramların sınırlarını muğlak bırakan çalışmalara rastlanmıştır.

FACTORS AFFECTING METAPHORICAL PERCEPTIONS OF EFL STUDENTS TOWARDS ENGLISH LESSONS

Berna GÖKEbru ŞİRE KAYA — 2026-07-16

SÜHEYLÜ NEV-BAHÂR’DA YÖNELİM METAFORLARI

Ravza KAYGUSUZ — 2026-07-16

Metaforlar, insanın dünyayı algılama biçimini ve nesneler, olaylar, hareketler gibi unsurlar hakkında geliştirdiği düşünceleri yansıtan açık ifadelerdir. Bu yönüyle metaforlar, bireylerin zihinsel dünyasını somut bir şekilde ortaya koyar. Yönelim metaforları, soyut kavramları yukarı ve aşağı yönlü hareketler üzerinden somutlaştırarak, bireylerin fiziksel deneyimlerinden türeyen değerler sistemini açığa çıkarır. Bu metaforlar, genellikle bireylerin yaşamında karşılaştıkları dikey hareketlerle ilişkilendirilir ve sosyal, kültürel normları yansıtarak, değer yargılarını ifade eder. Yönelim metaforları, iyi ve değerli olanın yukarıda yer aldığı, kötü ve değersiz olanın ise aşağıda konumlandığı algısını yansıtarak, bireylerin dünyaya bakış açılarını şekillendirir. Örneğin, “yüksek moral” ve “başarıya yükselmek” gibi ifadeler, yukarıya yönelen olumlu anlamları simgelerken; “düşük ruh hali” veya “batmak” gibi ifadeler, aşağıya yönelen olumsuz anlamları içerir. Bu bağlamda hazırlanan çalışmayla Eski Anadolu Türkçesi döneminin önemli eserlerinden biri olan Süheyl-ü Nev-bahâr, aşk, kahramanlık ve maneviyat gibi evrensel temalar etrafında şekillenen zengin anlatı dünyasıyla sadece dönemin edebiyat anlayışını yansıtmakla kalmaz, aynı zamanda dönemin toplumsal, kültürel ve düşünsel yapısına da ışık tutar. Eserde yer alan yönelim metaforları, bireylerin soyut kavramları somutlaştırma biçimlerini, iyi ve kötü, yüce ve alçak gibi karşıt değerlerin dil aracılığıyla nasıl ifade bulduğunu gösteren önemli bir yapı taşını oluşturur. Eserdeki yönelim metaforları, eserin derin anlam katmanlarını açığa çıkaran ve okuyucuyu bireysel ve toplumsal algılar üzerine düşünmeye davet eden önemli anlatım araçları olarak değerlendirilmiştir. Metaforların dil ve düşünce arasındaki dinamik ilişkisindeki rolüne vurgu yapılarak, yalnızca bir anlatım aracı değil, aynı zamanda bireysel ve toplumsal taşıyıcısı olduğu ortaya konulmuştur.

YABANCILAŞMA VE FARKINDALIK FREİRE’DE EĞİTİM FELSEFESİ

Muhammed Bilal ARI — 2026-07-16

Eğitim felsefesi, bir felsefe disiplini olarak Türkiye’deki felsefe literatüründe her ne kadar yeterince çalışılmamış olsa da Dünya felsefe literatürü özelinde önemli bir gelişim göstermiştir. Özellikle Amerika kıtası düşünüldüğünde son dönem eğitim felsefesinde adından çokça söz ettiren Paulo Freire ise Türkiye literatüründe sadece birkaç yazar tarafından ele alınmıştır. Freire’nin şahsından öte bir yaklaşımla ortaya koyduğu felsefi diyalektik ve eleştiri tüm zamanlar için eğitim-öğretim faaliyetlerine felsefi bir sistem tasarımı ile yaklaşmayı amaçlar. Freire’nin oluşturduğu eğitim felsefesi kavramsallaştırmalarına uygun olarak eğitimde ezen ve ezilen diyalektiğine uygun olarak ortaya konulan yabancılaşma ve farkındalık süreçleri bu makale çalışması boyunca ele alınacaktır. Eğitimde yabancılaşmanın mahiyeti ve sonuçları, yabancılaşma unsurlarını ortadan kaldırmak ve hem ezen hem de ezilen için bir kurtuluş çalışması ya da özgürlüğün praksisine giden ilk adım olarak nitelendirilebilecek olan farkındalığın ne olduğu ve nasıl gerçekleştirileceği de yine makalenin araştırma alanlarından biridir. Freire’nin eğitim felsefesi literatürünü oluştururken miras aldığı düşünce dinamikleri de yine makale çerçevesinde ele alınarak açıklanmaya çalışılacaktır. Eğitim sürecinin bireyin kendi öz varlığına, nitelikleri itibari ile nasıl içeriksizleştirilerek yabancılaştırıldığı Freire’nin eğitim felsefesinde bankacı modelin temel eleştirileriden yola çıkılarak aktarılacaktır. Freire özelinde farkındalık kavramı varoluşçu yaklaşımlar ve diyalektik yöntemin etkisi altında, öznenin kurtuluşuna dair girişeceği çabaların temel noktası olması bağlamında mahiyeti bu makale çalışmasında detaylandırılacaktır.